Орияти достон бўлган эл

Кекса момом мук тушиб “Алпомиш”ни ўқиб ўтиради. Достондан парчалар ёд олади.

– Шу ёшида китоб ўқиб зарурмикан? – хаёлимдан ўтган фикрни унга айтолмайман, истиҳола қиламан. – Ўрнига бирор бадиий асар мутолаа қилса ҳам бўладику. Бунча шу достонга ёпишиб олмаса-а?!

Момом нега “Алпомиш”ни қайта-қайта ўқишини, бизга ҳам ўқишни маслаҳат беришини кейинчалик улғайганимда англаб етдим. Мазкур достон ўзбек халқига қўйилган ҳайкалдир. Унда миллий менталитетимиз, халқимизгагина хос бўлган хислатлар жуда гўзал акс эттирилган. “Алпомиш” миллатимизнинг қадимий қадриятларини, миллий ғурурини юқори пардаларда куйлаган мукаммал халқ эпоси ҳисобланади. Баъзи маълумотларга кўра, унинг яралишига асос бўлган энг кўҳна халқ эртаклари ва афсоналари бундан 2,5-3 минг йиллар аввалги замонга бориб тақалар экан. Достонни ўқир экансиз, миллий ғурурдан қалбингиз нурга, билагингиз кучга тўлади. Ёки бахшиёна қилиб айтадиган бўлсак, Ватан ори учун “сув келса симириб, тоғ келса кемириб” курашишга чорлайди. Достоннинг сюжети халқнинг бойларидан бўлмиш ака-ука Бойбўри ва Бойсарининг тўйга бориши, у ерда эса ака-укага фарзандлари бўлмагани учун ҳеч ким иззат-икром кўрсатмагани билан боғлиқ воқеадан бошланади. Шунда ака-ука бойларнинг ори келиб:

Бефарзанднинг йиққан моли зояди,

Яратганим бир тирноқдан аяди,

Шул сабабдан хумор кўзим ёшланди...

дея эл-улусни тарк этдилар... Бу ерда ака-укаларнинг тақдири орият нуқтаи назаридан тасвирланмоқда.

Бутун сюжет мана шу воқеага асосланади. Бундан келиб чиқадики, “Алпомиш” достони орият асосига қурилган асар. Қолаверса, асардаги бир неча ўнлаб ҳолатларда, жумладан, Бойсарининг Чамбилбелга кетиб қолиши, Алпомиш Барчиннинг орқасидан бориши, Барчин Алпомишни ҳамма қатори мусобақада иштирок этишини талаб қилиши, Алпомиш зиндонда ётганида Қоражоннинг ёрдамини қабул қилмаслиги, ҳатто Ёдгор онасининг тўйига қарши чиқишида ҳам орият бош мавзуга айланади.